Temat realizowany jest w ramach projektu Narodowego Centrum Nauki

(NCN, 2014/15/B/HS3/02184)

Cel prowadzonych badań – hipoteza badawcza

Biologiczne analizy dotyczące mezolitycznych szczątków osobników ludzkich odnajdywanych na terenach ziem polskich z racji ich ograniczonej liczebności i stanu zachowania stanowią bardzo rzadki temat prac naukowych. Większość tych analiz powstała ponad trzydzieści lat temu. Przeprowadzone wówczas analizy ograniczano zazwyczaj do makroskopowych badań tak, aby materiał nie został zniszczony i nadawał się do ekspozycji muzealnych. Tymczasem unikatowość szczątków mezolitycznych znajdowanych zarówno w kontekście rytuałów grzebalnych, jak i znalezisk przypadkowych stanowi niezastąpione źródło do poznania wielu zagadnień dotyczących biologii oraz życia społecznego najstarszych populacji holoceńskich na ziemiach Polski.

O ważności stanowisk, które zostały pozyskane wiele lat temu, a teraz czekają na kolejne badania przekonuje wielu archeologów. Profesor Kozłowski pisze: ”Musimy sobie uświadomić, że nigdy nie ruszymy z miejsca, jeśli nie odwołamy się do materiałów już istniejących i w ogromnej większości nigdzie nie publikowanych (dla samej Małopolski około 200 stanowisk), które, mimo że nie zawsze pewnej „czystości”, stanowić dla nas muszą potężną bazę źródłową, nie tak całkiem bezużyteczną, jakby się zdawało”. W Europie i w świecie znaleziska tego rodzaju ostatnio poddawane są ponownym szczegółowym, multi-dyscyplinarnym, analizom specjalistycznym.

Nowoczesna technologia badań zapewnia znikomą inwazyjność i nie pozbawia materiałów ich wartości ekspozycyjnej. Stąd celem prezentowanego projektu jest przebadanie najnowszymi metodami biologiczno-chemicznymi mezolitycznego materiału z pięciu stanowisk: Giżycko-Pierkunowo, Warszawa-Grochów, Woźna Wieś, Janisławice i Wieliszew, o odmiennych charakterze osadnictwa. Dwa z nich to obozowiska, w których zdeponowano szczątki ludzkie w jamach: Woźna Wieś i Wieliszew; kolejne dwa to odosobnione pochówki ulokowane na „surowym korzeniu” vergin territory: Giżycko-Pierkunowo i Janisławice oraz jedno znalezisko przypadkowe znalezione w dawnym korycie Wisły: Warszawa-Grochów (rejon ulicy Nowokinowej).

Ważność projektu wynika z kilku faktów

a/ wspomniane szczątki mezolityczne z obszarów naszego kraju, choć znajdują się w depozycie muzealnym (PMA oraz IAE PAN w Warszawie) od wielu lat, nie były dotąd poddawane, tak szczegółowym analizom biologiczno-chemicznym (antropologicznym, odontologicznym, radiowęglowym, izotopowym, genetycznym). Tym samym ich przeprowadzenie może dostarczyć nowych informacji o funkcjonowaniu mezolitycznych łowców i zbieraczy.

b/ do projektu zostali zaproszenie nie tylko antropolodzy, ale i stomatolodzy, genetycy, fizycy jak również specjaliści w zakresie prehistorii (archeologii). Co oznacza, że w proponowanym projekcie chcemy dokonać kompleksowych analiz, wykorzystując najnowszą wiedzę i technikę. Mamy nadzieję, że tak interdyscyplinarny projekt dostarczy wielu ważnych informacji nie tylko dla biologów, ale i prehistoryków (archeologów). Informacje te dotyczą choćby kierunków migracji mezolitycznych populacji, czasu odstawiania osobników młodocianych od pokarmu naturalnego, czy stanu uzębienia.

c/ ważność z punktu widzenia archeologii polega na wzbogaceniu obrazu mezolitu w Polsce o element ludzki. Okres ten jest dobrze rozpoznany jedynie w zakresie pewnego aspektu gospodarki dotyczącej obróbki krzemieni, które nie podlegają destrukcji, z których wytwarzano charakterystyczne, zróżnicowane narzędzia. Materiał organiczny, taki jak kości, poroża czy włókna na skutek procesów depozytowych podlega rozkładowi, tym samym uniemożliwiając jego dalsze badania. Z tego powodu szczątki ludzkie będąc absolutną rzadkością są niezwykle istotne i niezbędne do powiązania dokonań w dziedzinie materialnej z populacją mezolityczną i jej konkretnymi przedstawicielami.

Zastosowana metoda badawcza/metodyka

Do projektu zostali zaproszenie nie tylko antropolodzy, ale i genetycy, fizycy jak również specjaliści w zakresie prehistorii i archeologii. W ramach projektu materiał osteologiczny zostanie opisywany przy użyciu standardowego formularza opartego na Standards for Data Collection from Human Skeletal Remains (oceniany jest: stan zachowania kości; diagnostyka płci i wieku; zdejmowane są podstawowe pomiary metryczne szkieletu; oceniane są cech niemetrycznych szkieletu; dokonywana jest obserwacja ewentualnych urazów i zmian o charakterze patologicznym). Specjalistyczne badania dotyczyć będą: datowania radiowęglowego szczątków metodą AMS (akceleratorowa spektrometria masowa), która wymaga jedynie wykorzystani niewielkiej próbki badawczej (5–10g), oceny zawartości stabilnych izotopów tlenu (18O/16O), węgla (13C/14C) i azotu (14N/15N), sekwencjonowania materiału genetycznego oraz analizy zmian w obrębie szkliwa przy użyciu techniki SEM, RTG.

Wpływ spodziewanych rezultatów na rozwój nauki, cywilizacji, społeczeństwa

a/ Prehistoria (archeologia) dąży do pełnej rekonstrukcji działań ludzkich w interakcji ze zmieniającym się środowiskiem we wszystkich okresach pradziejów. Poznanie kultury materialnej, którą ilustruje wiele materiałów źródłowych, jest tylko częścią obrazu. Wymaga on ponadto charakterystyki samych wytwórców tej kultury. Proponowane badania dostarcza informacji biologicznych o ludności mezolitycznej.

b/ Ciekawym rezultatem mogą być wyniki związane z badaniami odontologicznymi – wykorzystaniem lasera i kamery fluorescencyjnej w diagnozie zmian próchnicowych, czy obecnością zębiniaków w populacjach prehistorycznych. Badania tego typu prowadzone były jedynie na populacjach czasowo młodszych (brąz, XVIII w.).

c/ Ważnym elementem projektu będą analizy izotopowe, nie podejmowane jeszcze na omawianych osobnikach mezolitycznych z naszego kraju. Badania te mogą dostarczyć wiadomości na te ewentualnych migracji czy okresu odstawienia od piersi.

d/ Bez wątpienia ważnym efektem naszych prac będą analizy genetyczne w tym określenie haplogrup, które pozwoli poznać obszary pochodzenia mezolitycznych łowców i zbieraczy.

e/ Ważną częścią projektu jest wykonanie, po raz pierwszy, dokładnego datowania materiału metodą AMS. Metoda jest niezwykle precyzyjna i wymaga niewielkiej próbki badawczej. Wykonanie datowania pozwoli dokładnie umiejscowić szczątki w kontekście pradziejowym.

W projekcie biorą udział

Dr hab. Jacek Tomczyk – kierownik projektu, badania osteologiczne i odontologiczne (UKSW, Warszawa)

Prof. dr hab. Henryk Witas – badania genetyczne (UM, Łódź)

Dr Maurycy Stanaszek –badania osteologiczne (PMA, Warszawa)

Dr Krystyna Jędrychowska-Dańska – badania genetyczne (UM, Łódź)

Dr Tomasz Płoszaj – badania genetyczne (UM, Łódź)

Prof. dr hab. Krzysztof Szostek – badania izotopowe (UJ, Kraków)

Dr Jacek Pawlyta –badania izotopowe (PŚ, Gliwice)

Prof. dr hab. Zofia Sulgostowska –konsultacja archeologiczno-historyczna (PAN, Warszawa)

Rezultaty prac badawczych | w przygotowaniu |