Projekt realizowany jest w ramach grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego

(N N303 319837) w latach 2009–2011

Cel prowadzonych badań – hipoteza badawcza

Celem przedstawianego projektu była próba rekonstrukcji przemian biologicznych w lokalnych ludzkich populacjach na przestrzeni ostatnich czterech tysięcy lat.
Na terenie środkowej doliny Eufratu prowadzone były wykopaliska między innymi na kilku stanowiskach w okolicach Tell Aszara (starożytna Terka). Badania na tym obszarze zostały zapoczątkowane już w latach 80. ubiegłego wieku przez ekspedycję amerykańską kierowaną przez Georgio Buccellatiego i kontynuowany od początku lat 90. przez Oliviera Rouault (Uniwersytet w Lyonie II). W wykopaliskach uczestniczył także francuskie CNRS, Uniwersytet w Pawii (Włochy), Syryjska Generalna Dyrekcja Starożytności oraz strona polska reprezentowana głównie przez Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie i Uniwersytet Warszawski.

Dwa najważniejsze stanowiska, na których prowadzone były wykopaliska w ramach prezentowanego projektu to Tell Aszara i Tell Masaikh. Pierwsze stanowisko obejmuje przede wszystkim pozostałości miasta z epoki brązu (ok. 2700–1500 p.n.e.), na drugim odkryto ślady osadnictwa z chalkolitu (ok. 4500 p.n.e.), środkowej epoki brązu, a także ogromny pałac gubernatora z czasów świetności państwa asyryjskiego (ok. 800–650 p.n.e.). Poza tym niewielkie wykopy sondażowe zostały przeprowadzone na kilku mniejszych stanowiskach w okolicy, w tym Dżebel Masztale oraz Tell Marwanije. Dzięki badaniom prowadzonym jednocześnie na wspomnianych stanowiskach w regionie (Tell Aszara,  Tell Masaikh, Dżebel Masztale oraz Tell Marwanije) możliwe było zrekonstruowanie interakcji między człowiekiem a środowiskiem w co najmniej czterech okresach: środkowej epoce brązu (ok. 2000–1800 p.n.e.), okresie nowoasyryjskim (ok. 800–600 p.n.e.), wczesnym średniowieczu (ok. 500–1000 n.e.) oraz epoce nowożytnej (XIX–XX wiek).

Stąd celem naszych badań była próba uchwycenia szeroko pojętych przekształceń populacyjnych na tle zmian środowiskowych między wspomnianymi okresami. Problem ten uszczegóławiał się między innymi przez takie pytania jak:

– czy obecność wybranych cech odontologicznych (m.in. wielkość koron, częstość występowania hipoplazji, próchnicy, kamienia nazębnego) koreluje z danymi archeologicznymi? Tak na  przykład: można postawić hipotezę, iż frekwencja hipoplazji wzrośnie w okresach niestabilności politycznej/ekonomicznej, zaś w okresach dobrostanu będzie wzrastać odsetek chorób próchnicowych.

– czy w oparciu o wydobyty materiał DNA możliwe jest: potwierdzenie ciągłości zaludnienia tego rejonu? wskazanie ewentualnych rejonów migracyjnych, z których przybyły populacje zamieszkujące dolinę środkowego Eufratu? potwierdzenie ewentualnego przekrzyżowania pomiędzy sąsiadującymi populacjami?

– jakie były genetyczne skłonności populacji na niektóre choroby (np. gruźlicę, czy choroby autoimmunizacyjne na przykład cukrzycę)?

– czy badania pierwiastkowe potwierdzą tezę symbiozy populacji rolników i pasterzy, która jest poświadczona przez źródła epigraficzne w środkowej epoce brązu i utrzymała się w kolejnych okresach, dla których brakuje dostatecznych źródeł pisanych?

– jakie były związki między światem roślin a człowiekiem w przeszłości na obszarze Starego Świata?

Zastosowana metoda badawcza/metodyka

Zaproponowany przez nasz zespół projekt miał w swym założeniu wymiar wielodyscyplinarny. Wydaje się, że zaangażowanie różnych specjalistów (antropologów, archeologów, stomatologów, paleopatologów, archeozoologów, paleobotaników, genetyków) gwarantuje kompleksowe, a przy tym wnikliwe poznanie przemian zachodzących w populacjach na interesującym nas obszarze.

Projekt zakładał dwustopniowość badań:

I. Pierwszoplanowe badania prowadzone były na miejscu, w dolinie środkowego Eufratu (Syria). Było to związane z faktem, iż ekspedycja badawcza będąc związana umowami prawnymi nie może wywozić materiału osteologicznego poza teren bazy. To bez wątpienia utrudnia, a czasami uniemożliwia przeprowadzenie niektórych specjalistycznych analiz. Podczas wykopalisk kości i zęby ludzkie były konserwowane i oczyszczane w pracowni w bazie ekspedycji archeologicznej. Każdy szkielet opisywany był przy użyciu standardowego formularza opartego na Standards for Data Collection from Human Skeletal Remains [Buikstra – Ubelaker 1994], w którym zawarte są następujące obserwacje: – stan zachowania kości; – diagnostyka płci; – diagnostyka wieku;  – wykonywano pomiary metryczne czaszki oraz szkieletu postkranialnego, – dokonywano obserwacji cech niemetrycznych szkieletu.

Drugim obszarem badań podstawowych były analizy archeozoologiczne. Analiza polegała na identyfikacji gatunkowej i anatomicznej szczątków, ocenie wieku i morfologii zwierząt, oznaczaniu płci, opisie śladów antropogenicznych i tafonomii.

Badania paleobotaniczne były integralną, trzecią częścią naszego projektu. Próby botaniczne pobrane na stanowisku zostały poddane procesowi flotacji przy użyciu wody w celu oddzielenia zwęglonych szczątków roślinnych (nasiona i owoce, bulwy, etc.) od reszty osadu. Morfologicznie rozpoznawalne szczątki roślinne zostały wyselekcjonowane i oznaczone do gatunku, rodzaju lub rodziny, z której pochodzą, w zależności od stopnia zachowania szczątka i możliwości oznaczenia.

II. Drugoplanowe badania, mając charakter szczegółowy, przeprowadzone były w laboratoriach krajowych (UKSW, UW, UJ, pracownia stomatologiczna) i zagranicznych (BIAX Consult). Szczegółowe badania kostne objęły: – badania paleopatologii, – badania odontologiczne, – chemicznej zawartości pierwiastków w próbkach odontologicznych, oraz – badania molekularne.

Najważniejsze prace

Tomczyk J., Sołtysiak A., 2009, Zmienność wskaźników platyknemii, platymerii i pilastrii w populacjach środkowej doliny Eufratu (Syria). w: Dzieduszycki W., Wrzesiński J. (red.), Metody, Źródła, Dokumenty. Poznań, 273–277.

Tomczyk J., 2010, Analiza osteologiczna szczątków z grobowca z wczesnej epoki brązu ze środkowej doliny Eufratu (Terqa, Syria). w: Dzieduszycki W., Wrzesiński J (red.), Tak więc po owocach poznacie ich. SNAP, Poznań, 121–128.

Płoszaj T., Tomczyk J., Witas H.W., 2010, Case of altered HVR1 mtDNA sequence isolated from human Romains at Tell Masaikh site, Central Valley of Euphrates. w: Nowakowski D. (red.), Morphology and systematic of fossil vertebrates. DN-Publisher, Wrocław, 88–94.

Mańkowska-Pliszka H., Tomczyk J., 2011, Charakterystyka miejscowego stanu zapalenia kości strzałkowej z materiału kostnego z Tell Masaikh (Syria). Studia Ecologiae et Bioethicae 9, 37–45.

Tomczyk J., Jędrychowska-Dańska K., Płoszaj T., Witas J.W., 2011, Anthropological analysis of the osteological material from an ancient tomb (Early Bronze Age) from the Middle Euphrates Valley, Terqa (Syria). International Journal of Osteoarchaeology 21, 435–445.

Tomczyk J., Mańkowska-Pliszka H., 2012, „Swój czy przybysz?” – przypadek talasemii w dolinie środkowego Eufratu. w: Dzieduszycki W., Wrzesiński J. (red.), Obcy. SNAP, Poznań, 431–443.

Tomczyk J., 2013, Preliminary report on human remains from Tell Masaikh and Tell Ashara.
Season 2008. Studia Ecologiae et Bioethicae 11(1), 101–111.

Tomczyk J., 2013, Preliminary report on human remains from Tell Masaikh and Tell Ashara.
Season 2009. Studia Ecologiae et Bioethicae 11(1), 113–124.

Tomczyk J., 2013, Preliminary report on human remains from Tell Masaikh (MK 15)
Season 2010. Studia Ecologiae et Bioethicae 11(2)163–174.

Tomczyk J., Komarnitki I., Olczak-Kowalczyk D., 2013, A pilot study: smooth surface early caries (caries incipiens) detection with KaVo DIAGNODent in historical material. American Journal of Physical Anthropology 150(3), 475–481.

Tomaszewska A., Tomczyk J., Kwiatkowska B., 2013, Characterisation of the supraorbital Foramen and notch as an exit route for the supraorbital nerve in populations from different climatic conditions. Homo – Journal of Comparative Biology 64, 58–70.

Tomczyk J.., Szostek K., Komarnitki I., Mańkowska-Pliszka H.,Zalewska M., 2013, Dental caries and chemical analyses in reconstruction of diet, health and hygienic behaviour in the Middle Euphrates Valley (Syria). Archive Oral Biology  58, 740–751.

TomczykJ., Mańkowska-Pliszka H., Taylor M.G., Pinhasi R., Jakuciński M., 2013, Palaeopathology and differential diagnosis – a probable case of secondary infection (Tell Masaikh, Syria). Advances in Anthropology 1, 33–37.

Witas H., Tomczyk J., Jędrychowska-Dańska K., Chaubey G., Płoszaj T., 2013, mtDNA from the Early Bronze Age to the Roman Period Suggests a Genetic Link between the Indian

Subcontinent and Mesopotamian Cradle of Civilization. PLoS ONE 8(9): e73682. doi:10.1371/journal.pone.0073682.

Tomczyk J., 2013, Odontologiczne wyznaczniki stresu a czynniki środowiskowe kształtujące populację z doliny środkowego Eufratu (Syria). Wyd. UKSW, Warszawa, pp.271

Tomczyk J., Zalewska M., 2013, Pilot study of dental erosion in the Middle Euphrates Valley (Syria). Proceedings of 8th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East. in: Proceedings of the 8th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East, Vol. 3,  Bieliński P., Gawlikowski M., Koliński R., Ławecka D., Sołtysiak A., Wygnańska Z. (eds.).  Harrassowitz Verlag: Wiesbaden, 329–342.

Tomczyk J., Komarnitki J., Zalewska M., Wiśniewska E., Szopiński K., Olczak-Kowalczyk D., 2014, The Prevalence of Pulp Stones in Historical Populations From the Middle Euphrates Valley (Syria). American Journal of Physical Anthropology 153,103–115.

Tomczyk J., Palczewski P., Mańkowska-Pliszka H., Płoszaj T., Jędrychowska-Dańska K., Witas H.W., 2014, A probable case of thalassemia intermedia from Tell Masaikh, Syria. International Journal of Osteoarchaeology DOI: 10.1002/oa.2433.

Tomczyk J., Wierzbowski H., Zalewska M., 2015. Stable isotope record of human and sheep enamel carbonate from the ancient Middle Euphrates Valley (Syria). International Journal of Osteoarchaeology DOI: 10.1002/oa2449.

Tomczyk J., Sołtysiak A., 2015. Preliminary report on human remains from Tell Ashara, Tell Masaikh, Gebel Mashtale and Tell Marwaniye (season 2006). in: Akh Purattim – Les rives de l’Euphrate. Akh Purattim 3, Margueron J-C., Rouault O., Butterlin P., Lombard P. (eds.). Maison de l’Orient et de la Méditerranée: Lyon, 443–448.

Tomczyk J., Sołtysiak A., 2015. Preliminary report on human remains from Tell Masaikh and Tell Ashara (season 2007). In: Akh Purattim – Les rives de l’Euphra te. Akh Purattim 3, Margueron J-C., Rouault O., Butterlin P., Lombard P. (eds.). Maison de l’Orient et de la Méditerranée: Lyon, 449–453.

Tomczyk J., Palczewski P., Mańkowska-Pliszka H., Płoszaj T., Jędrychowska-Dańska K., Witas H.W., 2016, Probable Case of Genetic Anemia (Thalassemia) in the Middle Euphrates Valley, Syria (2nd–4th Centuries AD). Antiquity 90, 157–171.

Tomczyk J., Zalewska M., 2016. Mechanical and chemical dental wear in historical population from the Syrian lower Euphrates valley. Archives of Oral Biology 62, 49–57.

Rezultaty prac badawczych | w przygotowaniu |